1. Шартты кіммен жасасасыз және оған кім қол қояды

Контрагенттің атауы мен БСН-ін салыстырып тексеріңіз. Шартта өзіңіз келіссөз жүргізген компанияның көрсетілгеніне көз жеткізіңіз. Егер оның қызметіне лицензия қажет болса, тиісті рұқсаттың бар-жоғын және түрін тексеріңіз. Маңызды мәміле жасасқанда сот даулары мен берешек туралы қолжетімді мәліметтерді бөлек зерделеген пайдалы.

ЖШС директоры компания атынан сенімхатсыз әрекет етеді. Іс жүзінде оның тағайындалғаны туралы құжатты сұратып, өкілеттігінің күшінде екенін тексерген жөн. Егер шартқа өкіл қол қойса, сенімхаттың берілген күні мен қолданылу мерзімін, өкілеттіктер көлемін, мәміле сомасына немесе түріне қатысты шектеулерді тексеріңіз.

Бөлек тексеретін мәселе: қатысушылардың немесе компанияның басқа органының мақұлдауы қажет пе? Мұндай талап заңда және жарғыда көзделуі мүмкін. Шартқа қол қою құқығын және мәмілеге қажетті мақұлдауды бөлек тексеріңіз. Бұл мәміледегі өз тарапыңызға да қатысты.

2. Нақты не алуыңыз керек

Шарт жасалды деп есептелуі үшін тараптар оның елеулі ережелері бойынша келісімге келуге тиіс. Ең алдымен, шарттың нысанасын, яғни нақты ненің берілетінін немесе не істелетінін келісу қажет. Өзге міндетті ережелер шарттың түріне және тараптардың бірі қандай ережелер бойынша келісімге келуді талап ететініне байланысты.

Іс жүзінде тексеру үшін мына қарапайым сұраққа жауап беріп көріңіз: келіссөзге қатыспаған адам ненің берілуі немесе не істелуі керегін түсіне ала ма?

Тауар жеткізу шартында тауарды, оның санын, жиынтықтылығын және берілетін жерін нақтылаңыз. Жұмыстар бойынша олардың көлемін, нәтижесін және қабылдау тәртібін сипаттаңыз. Қызметтер бойынша нақты әрекеттерді, көлемін және сапа өлшемдерін белгілеңіз. Қосымшаларды тексеріңіз: спецификация немесе техникалық тапсырма негізгі мәтіннен де көп нәрсені айқындауы мүмкін. Хат алмасудағы барлық маңызды уағдаластықтарды құжаттардың келісілген нұсқасына енгізген дұрыс.

3. Төлем жасау міндеті қашан туындайды

Төлем қандай оқиғаға байланысты: шартқа қол қоюға, шот алуға, тауар жеткізуге, жұмыс кезеңінің аяқталуына әлде актіге қол қоюға ма? Төлем мерзімінің қашан келетінін екі тарап та бірдей түсінетініне көз жеткізіңіз.

Бағаға не кіреді: салықтар, жеткізу, монтаж, іссапарлар, қосымша жұмыстар ма? Жұмыс көлемі өзгергенде құнның қалай өзгеретінін алдын ала келісіңіз.

Қабылдауға ерекше назар аударыңыз. Тексеруге қанша уақыт беріледі? Ескертулерді қайда жіберу керек? Кемшіліктер қалай тіркеліп, жойылады? Егер шартта жауап болмаған жағдайда нәтиже қабылданды деп есептелетіні көзделсе, топтың белгіленген мерзімде нәтижені тексеріп, ескертулерді жіберуге үлгеретінін бағалаңыз. Хабарламалар мен актілерді қадағалайтын адамды тағайындаңыз.

4. Қандай тәуекелге барасыз және шығынды қалай шектеуге болады

Үш жағдайды елестетіңіз: тауар жеткізу кешікті, жұмыстың нәтижесін қайта жасау керек, тапсырыс беруші төлем жасамайды. Әр жағдайда шартта не көзделген?

Нақты бір соманы алып, міндеттемені орындау мерзімін бір айға өткізіп алғандағы тұрақсыздық айыбын есептеңіз. Тұрақсыздық айыбының шекті мөлшері белгіленген бе, залал қалай өтеледі және шартта көзделген жауапкершілік шектеулеріне заң жол бере ме — соны тексеріңіз. Екінші тарап мерзімді бұзған жағдайда қандай міндеттердің сақталатынына назар аударыңыз.

Алдын ала төлем көзделген мәміледе аванс сомасының сізге қаншалықты қолайлы екенін және төлемді кезеңдерге бөлуге болатынын бағалаңыз. Егер компания маңызды деректерді немесе материалдарды берсе, оларды пайдалану және қайтару тәртібін алдын ала белгілеңіз. Жауапкершілік талаптары бизнес шын мәнінде қабылдауға дайын тәуекелге сай болуы керек.

5. Ынтымақтастық сәтті болмаса, қатынастарды қалай тоқтатуға болады

Шартты орындаудан біржақты бас тартуға заңда немесе тараптардың келісімінде көзделген жағдайларда жол беріледі. Сондықтан біржақты бас тарту және шартты бұзу талаптарын жұмысты бастамас бұрын тексерген жөн.

Шарттық қатынастарды тоқтату негіздерін, хабарлау мерзімін және хабарламаны жеткізу тәсілін тексеріңіз. Орындалған бөлік үшін есеп айырысуды, пайдаланылмаған аванспен не болатынын және аяқталмаған жұмыс нәтижелерін беруді келісіңіз. Шарттың автоматты түрде ұзартылатынын және оны ұзартудан бас тарту туралы қашан хабарлау керегін қараңыз. Әсіресе контрагент шетелде болса, қолданылатын құқықты және дауларды шешу тәртібін нақтылаңыз.

Шартты мысал

Кәсіпкер дүкенге арналған үй-жайды жалға алады. Шартта ай сайынғы төлем көрсетілген, бірақ коммуналдық қызметтер мен жөндеу ақысын кім төлейтіні анық емес. Үй-жайға көшіп кіргеннен кейін дүкенді ашу үшін электр сымдарын жөндеу қажет екені белгілі болады. Жалға беруші ақысын жалға алушы төлеуі керек деп санайды. Алайда бұл пікірдің өзі дауды шешпейді: үй-жайдың берілген кездегі жай-күйі, жөндеудің сипаты және шарт талаптары маңызды.

Қол қоймас бұрын үй-жайды қарап шығып, оның жай-күйін қабылдау-беру актісінде тіркеген, барлық төлемдерді нақтылаған және жөндеу ақысын кім төлейтінін келіскен жөн. Егер қамтамасыз ету ақысы көзделсе, оны қайтару талаптарын бөлек жазыңыз. Осылайша жалдаудың толық құнын бағалау және үй-жайды босатқан кезде дауға жол бермеу оңайырақ болады.

Тағы бір маңызды мәселе: шарттың көлемі қорғаныс сапасын білдірмейді

Көп бетті шарт әрдайым жақсырақ қорғай бермейді. Тараптардың міндеттері мен тәуекелдердің қалай бөлінетіні қаншалықты анық жазылғаны маңыздырақ.

Тараптар шарт талаптарын келісуге құқылы, бірақ заңның міндетті нормаларын алып тастай алмайды. Мысалы, міндеттемені қасақана бұзғаны үшін жауапкершілікті алдын ала алып тастауға немесе шектеуге болмайды. Тіпті қол қойылған тармақ та жарамсыз болып шығуы мүмкін, бірақ бұл бүкіл шарттың міндетті түрде жарамсыз болатынын білдірмейді. «Тарап барлық құқықтары мен талаптарынан бас тартады» деген сөйлемге де сеніп қалмаған жөн: оның қолданылуы мазмұны мен мән-жайларға байланысты.

Қол қоймас бұрын шарттың соңғы нұсқасын барлық қосымшасымен бірге сақтап, дәл сол нұсқаға қол қойылатынына көз жеткізіңіз. Компанияның жұмысы мәмілеге тәуелді болса, оны бөлек құқықтық тексеруден өткізген пайдалы. Міндеттемелерді қабылдамас бұрын шарт талаптары мен тәуекелдерді талдау үшін R&A Law компаниясына жүгінуге болады.

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі, Жалпы бөлім — 8, 157, 158, 161, 163, 167, 168, 350, 351, 359, 380–383, 393, 401–404-баптар.

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі, Ерекше бөлім — 548, 552, 553, 616, 683-баптар.

ҚР «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Заңы — 43, 52, 53-баптар.

ҚР «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңы — жекелеген қызмет түрлеріне қойылатын талаптар.

2026 жылғы 14 қазанда «Әділет» АҚЖ бойынша тексерілді. Дерекқордағы құжаттар 2026 жылғы 12 қазандағы жағдай бойынша берілген.